Screen Shot 2017-02-20 at 10.29.40 PM

Image (Bishop Museum): Lahainaluna Seminary Printing Workshop.

Nūpepa ʻŌlelo Hawaiʻi

The ʻōlelo Hawaiʻi below is a dynamic approximation (known as a translation in some circles) of the first paragraph of a wonderful essay that is just one page of the Hawaiʻi Alive website (www.hawaiialive.org). This is an incredible online resource from the Bishop Museum that features essays on Hawaiian culture and history created around some of the museum’s most fascinating artifacts and documents. Teachers, you can even find lessons there organized by learning standards! Click here to go to Hawaiʻi alive and read this essay in English.

He mau kahua nā nūpepa ʻōlelo Hawaiʻi i paʻi ʻia ma nā kenekulia 19 a me 20 no nā kānaka o ia wā e kūkākūkā ai i nā ʻano kumuhana like ʻole o ka manawa a he waihona nō hoʻi ia mau nūpepa no ka ʻike a me ka moʻolelo Hawaiʻi. He poʻe heluhelu ka hapanui o ka poʻe makaʻāinana o ke aupuni Hawaiʻi, no laila ua ʻike nō lākou i ka nūhou me nā mea nui o ka manawa a ua komo aku nō i loko o nā hana i pili i ka pono o ka lehulehu. Ua piha nā ʻaoʻao nūpepa i nā moʻolelo o nā kānaka Hawaiʻi naʻauao, nā alakaʻi haipule, ka poʻe kālaiʻāina a me ka poʻe makaʻāinana. He 125,000 ʻaoʻao ma waena o 100 nūpepa like ʻole i paʻa i nā moʻolelo no ka nohona kanaka, ka ʻāina a me ka lāhui nō hoʻi. Piha pono ka waihona moʻolelo Hawaiʻi i nā moʻolelo o kēia mau kānaka nona ka manaʻopaʻa e hōʻike aku (ma o ke kākau ʻana) i ke ʻano a me nā loina o ko lākou nohona a me ka nohona o ko lākou poʻe kūpuna kekahi. Ua hana ʻia kēia kākau nui ʻana a me kēia mau moʻolelo no ka pono o ka poʻe o ia wā a no nā moʻopuna a me nā hanauna o ia hope aku. ʻIke ʻia ka hua o ka hana nui a ia poʻe kākau o ka wā i hala ma muli o nā hana a nā kānaka o kēia au, ʻo ia hoʻi ka hōʻiliʻili, ka hōʻano hou a me ka mālama ʻana i nā palapala o kēia kumu ʻike kupaianaha. Māhuahua loa aʻela ke ake o ka poʻe o kēia au i nā palapala kumu i mea e akāka ai ka moʻolelo Hawaiʻi a na kēia kumu ʻike nō e hoʻokō nei i ia makemake.

Ua hiki mai ia mea he paʻi palapala i Hawaiʻi i ka makahiki 1820. Ua ʻike leʻa ka poʻe o ka Misiona Hōʻole Pope i ka mana o ka ʻōlelo i paʻa ma ka palapala i mea e hoʻolaha aku ai i ka hoʻomana Kalikiano. I ko lākou hoʻouna ʻana mai i ka hui mikionali mua i Hawaiʻi, mai Bosetona mai, hoʻouna pū maila lākou i kekahi mīkini paʻi palapala, he Ramage ke ʻano. He 18,000 mile ka loa o ka holo moku ʻana mai, mai Bosetona a hiki i “nā mokupuni Sandwich.” Ua kūkulu ʻia ua mīkini lā i loko o kekahi lānai ma kahi o nā hale mikionali ma Honolulu. I ka lā 7 o Ianuali, 1822, na ka lima o Keʻeaumoku (he aliʻi nui kēia kiaʻāina o Maui) i paʻi aku i ka ʻōlelo ma luna o ka palapala no ka manawa mua loa ma Hawaiʻi a ʻo ka paʻa maila nō ia o ka puke aʻo kākau mua. I ka makahiki 1834, paʻi ʻia akula ka nūpepa ʻōlelo Hawaiʻi mua, ʻo Ka Lama Hawaii ka inoa, ma Lahainaluna, ma Maui. ʻO ke kulanui mua kēia o Hawaiʻi a ma lalo ia o ke alakaʻi ʻana o ka poʻe mikionali.

I loko o nā makahiki 30 i kaʻa hope maila, ua like ka nui hewahewa o nā palapala i paʻi ʻia ma Hawaiʻi me ke kai hoʻēʻe e poʻipū ana i ka ʻāina (ma luna aʻe o ka hoʻokahi miliona ʻaoʻao). Ua pili nui kēia mau palapala a nūpepa mua i ka hoʻomana kalikiano a i ʻole ke aupuni. ʻEleu akula ka poʻe Hawaiʻi ma ke aʻo i ka ʻoihana paʻi nūpepa a lilo aʻela i mau limahana ma nā nūpepa like ʻole o ia au. ʻOiai ua nui kā lākou hana ma nā māhele like ʻole o kēia mau nūpepa mua, ulu mau nā māhele Hawaiʻi ma nā nūpepa. Aia a hoʻokumu ʻia ʻo Ka Hoku o Ka Pakipia, loaʻa ka nūpepa mua loa i kūʻokoʻa iho, me ka pili ʻole i ke aupuni a i ka ʻekalesia paha. Hoʻokele ʻia na ka Hawaiʻi ponoʻī nō a ʻo Kalākaua ka luna mua. Ma hope mai ona, hoʻokumu ʻia nā nūpepa hou aku me nā luna hoʻoponopono Hawaiʻi he nui e laʻa ʻo Joseph Kawainui, J. K. Kaunamanu, David Keku, Joseph Poepoe, William Pūnohu White, a me ka paʻa male ʻo Joseph lāua ʻo Emma Nāwahī. He huliau ia a loli loa aʻela ke ʻano o nā moʻolelo i paʻi ʻia ma nā nūpepa. Puka maila nā moʻolelo e pili ana i nā ʻoihana kuluma, ʻo ka lawaiʻa, ka hoʻokele waʻa, ke kālai waʻa a me nā hana ʻē aʻe he nui wale. Ua ʻike ʻia nō hoʻi nā moʻolelo e pili ana i nā koa kaulana a me nā aliʻi nui o ke au kahiko.

I ia wā, mau nō ka ka hala nui ʻana o ka poʻe Hawaiʻi i nā maʻi ahulau a ua ʻike leʻa ka poʻe kākau he waihona nui ka nūpepa e loaʻa aku ai ka ʻike i nā hanauna o ia hope aku. Paipai nui ʻia nā paʻa kūʻauhau, nā paʻa moʻolelo a me nā lehua o nā ʻano hana like ʻole e kākau iho i ko lākou ʻike waiwai no ke paʻi ʻana ma nā nūpepa a ua hoʻokō akula ka helu nui o lākou. Māhuahua aʻela ka nui o nā nūpepa a ulu aʻela ʻo “Printer’s Row,” ma ke alanui ʻo Merchant ma Honolulu, ʻo ia kahi o nā keʻena paʻi nūpepa. Ma luna o nā moku i lawe ʻia aku ai nā nūpepa i nā wahi like ʻole o ke aupuni a i nā ʻāina ʻē nō hoʻi, i ka poʻe lehulehu hoʻi e ake nui ana e loaʻa ma ka lima.

I ka wā ma hope o ka hoʻokahuli ʻia ʻana o ke aupuni Hawaiʻi i ʻIanuali 1893, lilo aʻela kekahi mau nūpepa i kahua kūkā a kūʻē nō hoʻi i ke aupuni kūikawā hou. Ma nā nūpepa a nā luna hoʻoponopono ʻōiwi, e laʻa ʻo Kahikina Kelekona a me Joseph Nāwahī, hāpai ʻia aʻela nā leo o nā makaʻāinana e kū ana ma hope o ko lākou Mōʻī Wahine me ka makemake e hoʻihoʻi hou ʻia mai ke ea o ke aupuni. ʻOnipaʻa ihola ua poʻe luna hoʻoponopono nei i ka hoʻohalahala nui aku i ke aupuni kūikawā me ke koikoi pū aku e hoʻihoʻi ʻia aku ko lākou Mōʻī Wahine a kona kūlana ma mua. He hana wiwoʻole kēia na lākou ʻoiai ua hoʻoholo ʻia aku nei nā “kānāwai kipi” i mea e hopu a hoʻāhewa ai i ka poʻe o nā nūpepa aloha aliʻi. Ua hoʻomau aku ʻo Emma Nāwahī i ke paʻi ʻana i ka nūpepa Ke Aloha ʻĀina ma hope o ka hala ʻana o kāna kāne, ʻo Joseph Nāwahī. He wahi ia nūpepa no ka hoʻolaha ʻana i ka ʻōlelo a me ka manaʻo o Ka Mōʻī Wahine ʻo Liliʻuokalani, a he ala nō hoʻi ia e pili ai ʻo ia me ka poʻe makaʻāinana e hopohopo nui ana i ka pono o ko lākou mōʻī aloha.

Ua hala aku he kenekulia a ʻoi iki aʻe ma hope o kēlā mau hanana nui a ke ʻike nei kākou i ke kīpapa ʻia mai o nā ala like ʻole e loaʻa ai kēia mau moʻolelo a palapala i ka poʻe noiʻi, ka poʻe kākau a me ka poʻe lehulehu o kēia au. I kēia manawa, ua hiki i nā kānaka like ʻole o ke ao ke ʻike i ka moʻolelo Hawaiʻi a ma muli nō ia o ka manaʻo paʻa a me ka hoʻoikaika ʻana a nā kahu palapala kahiko, nā kahu puke, nā kumu a me nā haumāna. I ka makahiki 2001, ua hoʻokumu ʻia ka papahana ʻo Hoʻolaupaʻi (me ke kōkua pū mai o Ka Hale Hōʻikeʻike ʻo Bīhopa, Alu Like, a me ka Hale Kuamoʻo) i mea e loaʻa ai nā ʻaoʻao nūpepa ma ka pūnaewele puni honua ma o ka hoʻololi ʻana i ia mau ʻaoʻao i mau waihona uila (digital files) me ka hiki nō hoʻi ke huli ʻia. Paʻa maila he 15,000 ʻaoʻao ma ia papahana a ke waiho nei nō ma http://www.nupepa.org. I mea e paʻa mai ai nā ʻaoʻao he 60,000 e koe ana, ua hoʻokumu ʻia ʻo ʻIke Kūʻokoʻa i ka makahiki 2011. Ma ke ʻano laulima maoli, na nā lima kōkua no nā ʻāina like ʻole o ke ao i kikokiko hou i nā ʻaoʻao nūpepa he 15,000 hou aku i mea e holomua ai kēia hana nui. Ma ka malu o ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi (OHA) na ka lolouila i hana i ke koena ma ke ʻano i hiki ai, a i kēia lā, aia ka huina nui, he 75,000 ʻaoʻao ma http://papakilodatabase.com me ka hiki nō i nā kānaka a pau o ke ao ke huli, nānā, a heluhelu maila. Ola nō ka ʻike a me ka ʻōlelo Hawaiʻi!

E ola ka ʻōlelo o ka ʻāina!